توسط : نغمهای از جنس نخ و نقش
در کوچهباغهای هنر ایرانی، صنایعدستی همواره چون گلهایی رنگارنگ، عطر و بوی دیار خود را با خود دارند در گوشهای از کرمان، شهرستان کهنوج گنجینهای پنهان دارد به نام «خوسبافی»؛ هنری که باظرافت شگفتانگیز خود، جان میبخشد به پارچهها و جامهها و روایتگر قصههای نسلهای دور است.
خوسبافی؛ هنری که از دل زنان برخاست
خوسبافی، این هنر دیرینه و اصیل، زاییده دستان هنرمند زنان کهنوجی است که با نخهای رنگین و نقشهای دلانگیز، پارچههای ساده را به آثاری بدیع و چشمنواز بدل میکنند این هنرِ ظریف، سالهاست که در تاروپود زندگی مردم این دیار تنیده شده و بر روی بیشتر لباسهای محلی منطقه، جلوای از زیبایی خود را به نمایش میگذارد.
جلوهگاه خوسبافی در زندگی روزمره
اگر پای به کهنوج بگذارید، هنر خوسبافی را در جایجای زندگی مردم خواهید دید؛ از دمپای شلوار زنان که با نقشهای موزون و چشمنواز آراسته شده، تا تزیین پردههای توری خانهها، و از پیراهنها و جلیقههای محلی که جلوهای دیگر یافتهاند، تا روی چادرهای توری و لباس عروس که با این هنر عروسوار آراسته میشوند حتی جلد قرآنها و کلاههای محلی نیز از این هنر بینصیب نماندهاند.
آنچه خوسبافی را از دیگر هنرهای مشابه متمایز میکند، نقشهای منحصربهفرد و اصالت عمیق آن است که هر بینندهای را مجذوب خود میسازد.
شکبافی؛ نگارگری با نخهای طلایی و نقرهای
در دل خوسبافی، شاخهای دیگر میروید به نام «شکبافی» که خود حکایتِ جداگانهای دارد این هنرِ خانگی و سنتی، حرفهای است که مادران و دختران کهنوجی با عشق و دقت تمام، به آن مشغولاند.
ابزارهای کار؛ از بالشتک تا جوغن
شکبافی اگرچه ظریف و پیچیده مینماید، اما ابزارهایش ساده و صمیمیاند هنرمند کشباف بر روی بالشتکی مخصوص کار میکند که آن را با پارچهای میدوزند و از آرد گندم یا ماسه پُر میکنند. این بالشتک را بر روی «جوغن» میگذارند؛ هاونی چوبی که حکم تکیهگاه و پایهای استوار برای بافتِ نوارهای زیبا را دارد.
«قالب»ها که همان قرقرههای پیچیده شده با نخهای رنگین هستند، بنا بر نقش و طرح موردنظر، بر روی بالشتک چیده میشوند و جادوی بافت آغاز میگردد.
از دلبندی تا پروانه؛ جهانی از نقش و رنگ
عرض دستیافتههای شکبافی، بسته به طرح، از پنج میلیمتر تا شش سانتیمتر متغیر است و هرکدام نامی دلنشین دارند: دلبندری، دستبند سوسانو، پروانه، قارچخیاری و نگینی. این نامهای شاعرانه، گویای نگاه ظریف و احساسبرانگیز هنرمندان این دیار است.
رنگهای بهکاررفته در این هنر، برگرفته از طبیعت بکر کهنوج است: سبزِ بهاری، قرمزِ اناری، زردِ خورشیدی، آبیِ آسمانی، سیاهِ شباندود و سفیدِ پاک ترکیب این رنگها در کنار یکدیگر، سمفونیای از زیبایی میآفریند.
راز و رمز بافت؛ هنری که با انگشتان میرقصد
شکبافی بیش از آنکه مهارتِ صرف باشد، نوعی رقصِ انگشتان بر روی نخهاست. هنرمند، نخها را دور انگشتان شست میپیچد و با انگشتان اشاره و سوم، بافت را هدایت میکند. نخهای پوست (نخهای زمینه) همواره با یکی از نخهای اصلی بافته میشوند و نوار زریدوزی شدهای پدید میآورند که درخششی خاص دارد.
برای نمونه، در بافتِ نوارِ «دو فضله» که از پرکاربردترین نقشهای شکبافی است، شش قالب نخ و دو قالب خوس قرقرههای طلایی و نقرهای به کار میرود. ابتدا سر این قالبها گرهزده میشوند و با سنجاق بر بالشتک محکم میگردند قالبها بهگونهای روی بالشتک تقسیم میشوند که نظم و ترتیب کار حفظ شو دو قالب به سمت راست، دو قالب به سمت چپ، دو قالب نخ در پایین و دو خوس در پشت بالشتک.
مراحل بافت؛ نظمی دقیق و حسابشده
برای بافت کناره سمت راست نوار، دو قالب سمت راست با دو قالب پایین بافته میشوند و جابهجایی ظریفی میان آنها صورت میگیرد سپس قالبهای خوس از پشتکار، یکییکی از روی قالبهای پایین و سپس از زیر آنها عبور داده میشوند و بهجای خود بازمیگردند.
برای کناره چپ نیز همین مراحل تکرار میشود، اما با این تفاوت که قالبهای چپ با قالبهای پایین بافته میشوند پس از آن، نوبت به بافت قالبهای خوس میرسد که برای ایجاد توازن، بهگونهای برعکسِ مرحله پیشین حرکت میکنند. این چرخهٔ دقیق و حسابشده، بارهاوبارها تکرار میشود تا نوار بهاندازه دلخواه برسد.
خوسبافی امروز؛ از لباسهای محلی تا ویترینهای جهانی
امروزه خوسبافی از مرزهای یک هنرِ صرفاً محلی فراتر رفته و به سوغاتی ارزشمند برای گردشگرانی بدل شده است که شیفته اصالت و زیباییاش هستندبانوان هنرمند کهنوجی، دستبافتههای خود را در نمایشگاههای صنایعدستی به معرض دید مشتاقان میگذارند و هر پارچهای که با خوسدوزی مزین میشود.
یادگاری ماندگار ازدیاری کویری و پر از رمز و راز است.
خوسبافی فقط یک صنعت دستی نیست؛ میراثی زنده از نسلهای گذشته است که هنوز هم بر تارک هنرهای سنتی ایران میدرخشد. هر گره و هر نقش آن، قصهای دارد از صبوری، ظرافت و زیباییاندیشی زنانی که با نخ و سوزن، نقشهای بهشت را بر زمین گلدوزی میکنند.
نویسنده: زهرا پهلوانی
انتهای خبر/پ
